تحریک الکتریکی مغز

tDCS

تحریک الکتریکی مغز چیست؟

Transcranial Electrical stimulation (TES)

  تحریک الکتریکی مغز یا TES یک روش‌ درمانی غیرتهاجمی با استفاده از جریان الکتریکی است. این جریان الکتریکی پیوسته تحریک‌پذیری نرونی را در نواحی خاصی از  مغز افزایش یا کاهش می‌دهد. تغییر در تحریک‌پذیری نرونی به تغییر در عملکرد مغز منجر می‌شود که امروزه کاربرد گسترده‌ای در اختلالات نورولوژیکی و روانپزشکی دارد. سابقه این روش درمانی حدوداً به ۱۰۰ سال قبل باز می‌گردد. در این روش  دو الکترود با توجه به اختلال مورد نظر روی قسمتی از سر قرار می‌گیرد. یکی از الکترودها مثبت و دیگری منفی است. جریانی که شدت آن بین ۲- ۱ میلی‌آمپر متغیر است بین الکترودها برقرار شده و بخشی از آن از طریق جمجمه وارد مغز می‌شود. جریان الکتریکی وارد شده به مغز قادر است فعالیت سلول‌های مغزی را تحت تاثیر قرار داده و  اثرات درمانی بسیار مطلوبی به جا بگذارد. تحریک‌پذیری ایجاد شده در مغز وابسته به شدت جریان، طول مدت تحریک و جهت جریان الکتریکی متغیر است.

   برای اهداف بالینی که نیازمند اثرات طولانی مدت است افزایش طول مدت تحریک یا افزایش قدرت تحریک حائز اهمیت است. از سوی دیگر، تکرار جلسات و افزایش تعداد جلسات تحریک الکتریکی مغز باعث انباشتگی اثرات درمانی آن می‌شود.

   تحریک الکتریکی مغز به عنوان یک ابزار غیرتهاجمی و ابزاری برای تحریک انعطاف‌پذیری نورونی مغز، در اختلالاتی که ناشی از نقص در تحریک‌پذیری قشری است مثل صرع، میگرن، سکته مغزی، افسردگی، اضطراب، پرخاشگری و غیره کاربرد دارد. تحریک الکتریکی مغز همچنین در اختلالاتی مثل اسکیزوفرنی، بی‌اشتهایی و پرخوری، وزوز گوش، اختلال درد و … نتایج درمانی خازق‌العاده‌ای داشته است.

در واقع، تحریک الکتریکی مغز بر انواعی از حوزه‌های حسی، حرکتی، شناختی و هیجانی اثر دارد. تحریک الکتریکی مغز در بهبود سرعت پردازش مغزی، ظرفیت حافظه، توجه و کلیه عملکردهای شناختی موثر است.

این روش علاوه بر استفاده در جمعیت بالینی قابل استفاده در افراد سالم نیز هست. بررسی روی افراد سالم نشان داده که TES در بهبود عملکرد شناختی افراد در برخی از تکالیف همچون زبان، ریاضی، توجه و تمرکز، حل مساله، حافظه و هماهنگی موثر بوده است. به دلیل استفاده از جریان الکتریکی ضعیف، تحریک الکتریکی مغز قابلیت استفاده در کودکان را نیز دارد. طی سال‌های اخیر، استفاده از تحریک الکتریکی مغز در اختلالات دوران کودکی همچون بیش فعالی/عدم تمرکز (ADHD)، اختلالات یادگیری (LD)، اختلال درخودماندگی (Autism)، تاخیر تکلم و عقب‌ماندگی ذهنی (Mental Retarded) روند گسترده‌ای داشته و امید تازه‌ای برای درمان این اختلالات به وجود آورده است. جذابیت، کاربرد آسان و کم خطر بودن TES در مقایسه با سایر روش‌های تحریک مغزی همچون TMS و در عین حال ایجاد اثرات درمانی مشابه با TMS، آن را به ابزاری توانمند در عرصه پژوهش و درمان تبدیل کرده است.

آیا استفاده از TES عوارض جانبی به دنبال دارد؟

  پس از پنج دهه استفاده از TES و صدها بررسی آزمایشی و بالینی هیچ عوارض جدی برای تحریک الکتریکی مغز یا TES ذکر نشده است. مطالعات حیوانی نیز نشان داده است که شدت تحریک صدها بار کمتر از شدت تحریکی است که قادر است آسیب بافتی در مغز انسان ایجاد کند.

آیا تحریک الکتریکی مغز اثرات ماندگار ایجاد می‌کند؟

   تحریک الکتریکی مغز اثرات بلندمدت در تحریک‌پذیری قشری مغز ایجاد می‌کند. با استفاده از شیوه‌های مختلف مثل افزایش طول مدت تحریک، افزایش شدت تحریک و افزایش دفعات تحریک (افزایش تعداد جلسات) می‌توان ماندگاری اثرات TES را افزایش داد. همچنین، مداخلات شناختی یا حرکتی در طول تحریک مغزی نقش بسزایی در افزایش ماندگاری اثرات آن دارد. این اثرات ماندگار احتمالا به این علت روی می‌دهند که مداخلات خاص، نواحی مغزی درگیر را به طور طبیعی فعال می‌کنند و این فرایند به افزایش اثرگذاری بر رفتار منتهی می‌شود.

tDCS

از طرفی، درمان همزمان (تحریک الکتریکی مغز + مداخلات حرکتی یا شناختی) که از دیگر مزایای تحریک الکتریکی مغز محسوب می‌شود به

۱) صرفه‌جویی در زمان و کاهش مدت زمان حضور در کلینیک

۲) فرصت اثرگذاری مثبت بر عملکرد و تثبیت یادگیری

منتهی می‌شود.

آیا کاربرد تحریک الکتریکی مغز یا TES برای کودکان مضر است؟

  قطعا برای مغز در حال رشد کودک عدم مداخله بهترین گزینه است. لیکن گاهی کودکان در دوره‌های رشدی خود با مشکلاتی مواجه می‌شوند که عملکرد طبیعی مغز آن‌ها را مختل می‌کند. برای مثال، یکی از حساس‌ترین دوره‌های رشدی مغز کودک، دوران جنینی است که بسیاری از عوامل همچون استرس‌های بارداری، مواجهه با دارو یا مواد سمی، بیماری‌های خاص مادر، تولد زودهنگام و نارسی می‌توانند سلامت مغز کودک را تهدید کنند. علاوه بر این، مشکلات حین زایمان که معمولا کاهش اکسیژن رسانی به مغز کودک را در پی دارند مشکلاتی از قبیل بیش فعالی، مشکلات یادگیری، اوتیسم، عقب‌ماندگی ذهنی و … را به بار می‌آورند. این کودکان نقایصی در حوزه های رفتاری، شناختی و عاطفی خواهند داشت. گاهی شدت نقایص در حدی است که رفتار و هیجانات کودک قابل کنترل نیست و گذشته از صدمه جدی به ساختار خانواده، فرصت رشد و مهارت آموزی را از کودک سلب می‌کند. آسیب مغزی اثرات پایدار در مغز دارد و در حال حاضر با وجود پیشرفت علمی گسترده، درمانی برای آن وجود ندارد. در چنین مواردی است که رویکرد کاهش آسیب یا به عبارتی توانبخشی اهمیت پیدا می‌کند.

 بر این اساس، درمان‌های مختلف مثل دارو‌درمانی، کاردرمانی، گفتاردرمانی، رفتاردرمانی و غیره با هدف توانبخشی و کنترل رفتاری و هیجانی در این کودکان استفاده می‌شود. والدینی که با مشکلات فراگیر دوران کودکی مواجهند گاهی از سنین بسیار پایین برنامه‌های توانبخشی این کودکان را آغاز می‌کنند. در موارد زیادی این درمان‌ها موثرند لیکن با افزایش سن و شدت نقایص، از کارآمدی آن‌ها کاسته شده و گاهی بی‌تاثیر می‌شوند. تحریک الکتریکی مغز به عنوان ابزار توانبخشی مکمل و حتی جایگزین سایر روش‌ها چشم انداز روشن و امیدوارکننده‌ای برای درمان اختلالات فراگیر دوران کودکی به ارمغان آورده است. تاکنون درمان خاصی برای مسائلی مثل تاخیر تکلم در کودکان (که کارکرد مغز و ارتباطات آن برای عملکرد زبان ناکارآمد است) یا مشکلات شناختی و درکی (عقب ماندگی ذهنی) وجود ندارد..

  تحریک الکتریکی مغز یا TES قادر است عملکرد تکلم و قدرت درک و استدلال را حتی در کودکانی که سطح هوشی آن‌ها کمتر از حد بهنجار است بهبود ببخشد. توجه به این نکته نیز الزامی است که تحریک الکتریکی مغز بدون عوارض جانبی خاص، مشابه آنچه که در دارودرمانی وجود دارد، به بهبود عملکرد در کودکان منجر می‌شود. تاکید بر این نکته ضروری است که وقتی با آسیب مغزی مواجهیم بهبودی کامل یک انتظار خوشبینانه است. نقش تحریک الکتریکی مغز در چنین مواردی صرفاً ایجاد تغییرات و بهبودی نسبی است که سایر شیوه‌های درمانی از انجام آن ناتوانند.

چه کسانی می توانند از TES استفاده کنند؟

ماهیت تحریک الکتریکی مغز و بی نیازی آن به شرکت فعالانه فرد در امر درمان باعث شده تا در محدوده سنی گسترده (حتی کودکان ۳ ساله) و انواعی از اختلالات (حتی زمانی که همکاری فرد در درمان کم است) قابلیت استفاده را داشته باشد. اما نباید از این روش به عنوان اولین انتخاب در کودکان استفاده کرد.

آیا استفاده از تحریک الکتریکی مغز، فرد را از سایر درمان‌ها همچون رواندرمانی، کاردرمانی و غیره بی‌نیاز می‌کند؟

   تحریک الکتریکی مغز ابزاری است که توانمندی مغز را در پردازش اطلاعات ورودی افزایش می‌دهد. این ویژگی اثربخشی سایر درمان‌ها را افزایش می‌دهد ولی فرد را از آن‌ها بی‌نیاز نمی‌کند. برای مثال، هرچند تحریک الکتریکی مغز سرعت یادگیری را در کودکان مبتلا به اختلال یادگیری افزایش می‌دهد ولی آن‌ها را از کاردرمانی بی‌نیاز نمی‌کند.

برنامه زمانی استفاده از تحریک الکتریکی مغز چگونه است؟

  تحریک الکتریکی مغز در عرصه بالینی ابزاری انعطاف‌پذیر است. جلسات درمانی آن از هفته‌ای یکبار تا استفاده روزانه متغیر است؛ هرچند که نتایج درمانی آن‌ها متفاوت خواهد بود. جلسات پیوسته و متراکم نتایج بالینی بهتر و سریعتری دارند. فشردگی جلسات تحریک الکتریکی مغز بر حسب نیاز درمانی فرد و سایر ویژگی‌ها تعیین می‌شود. درمان با تحریک الکتریکی مغز یا TES شامل دو مرحله درمان فشرده و درمان نگهدارنده است. در مرحله درمان فشرده جلسات پی در پی برای فرد طراحی می‌شود و پس از دستیابی به نتایج بالینی رضایت‌بخش، درمان نگهدارنده که به شکل جلسات هفتگی یا ماهانه خواهد بود با هدف تثبیت نتایج بالینی اجرا می‌شود.

در بسیاری از مقالاتی که در این زمینه وجود دارد، به جای اصطلاح TES به اشتباه از اصطلاح tDCS استفاده می‌کنند. این یک اشتباه رایج است. زیرا tDCS یکی از روش‌های TES است. به عبارت دیگر  TES دارای ۴ روش درمانی به نام‌های tDCS, tACS, tRNSو tPCS است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.